نذر و وقف

يكي از سنت هاي پسنديده مسلمانان، نذر اعمالي است براي معصومين(عليهم السلام) يا اموالي براي آنان و همچنين وقف ملك يا مالي براي آنان و اين سنت حسنه همچنان رواج دارد و از آنجا كه برخي از زائران گاهي براي عمل به نذر خود يا صرف منافع موقوفات، راهي آن ديار مي شوند، توجه به برخي از احكام نذر و وقف كه ارتباطي با آن پيشوايان پاك و حرم هاي مطهّر آنان و امور مربوط به ايشان دارد، مفيد خواهد بود:
1. در نذر بايد صيغه خوانده شود و لازم نيست آن را به عربي بخواند؛ پس اگر بگويد: « اگر مريض من خوب شود براي خدا بر عهده من است كه ده هزار تومان به حرم امام حسين(عليه السلام) بدهم» نذر او صحيح است و بايد مطابق آن عمل كند، بنابراين اگر صيغه نذر نخوانده باشد، عمل به آن واجب نيست.¹
2. انسان كاري را مي تواند نذر كند كه انجام دادن آن برايش ممكن باشد؛ بنابراين كسي كه نمي تواند پياده به نجف يا كربلا برود، اگر نذر كند پياده برود، نذر او صحيح نيست.²
3. اگر انسان نذر كند كاري را انجام دهد، بايد همان طور كه نذر كرده عمل كند، پس اگر نذر كند روز اوّل ماه به زيارت برود، چنانچه روز قبل يا بعد از آن برود، كفايت نمي كند و به نذر عمل نشده است.³
4. اگر نذر كند كه به زيارت يكي از امامان(عليهم السلام) برود، چنانچه به زيارت امام ديگر برود كافي نيست و چنانچه به واسطه عذر نتواند آن امام را زيارت كند، چيزي بر او نيست بنابراين اگر نذر كرده باشد به زيارت يكي از امامان مدفون در آن كشور يا يكي از امامزاده يا اماكن مقدس برود و به جهت ناامني و عذري ديگر نتواند برود چيزي بر او واجب نيست.⁴
5. كسي كه نذر كرده به زيارت برود و غسل زيارت و نماز آن را نذر نكرده، لازم نيست، غسل و نماز را انجام دهد.⁵
6. اگر براي حرم يكي از امامان(عليهم السلام) يا امامزادگان چيزي نذر كند، بايد آن را به مصارف حرم برساند؛ از قبيل فرش و پرده و روشنايي امّا اگر نتواند به اين مصارف برساند، به افراد مسؤول يا عالمان متعهد مراجعه كند تا به مصارف شرعي آن برسد.⁶
7. اگر چيزي را نذر خود امام(عليه السلام) يا امامزاده كند، چنانچه مصرف معيني را قصد كرده بايد به همان مصرف برساند و اگر مصرف معيني را قصد نكرده، بايد به فقيران و زائران بدهد يا مسجد و مانند آن بسازد و ثواب آن را به امام هديه كند.⁷
8. اگر چيزي را به حرم امامان(عليهم السلام) يا امامزادگان وقف كرده باشد، منافع آن صرف در تعمير و نور و خدمت كاران حرم و نگهبانان و ساير امور مربوط به حرم مي شود.⁸
9. اگر چيزي را براي سيدالشهدا(عليه السلام) وقف كرده باشند، صرف در عزاداري آن حضرت؛ مانند مزدِ قاري و مداح و آنچه در مجلس عزاي امام حسين(عليه السلام) متعارف است مي شود.⁹

فرات رودخانه عظيمي است كه حادثه عظيم كربلا در نزديكي آن اتفاق افتاده است و يادآور تشنگي اباعبدالله الحسين(عليه السلام) و ياران ايشان در روز عاشور است.
مطابق آنچه در روايات آمده، آب اين رودخانه داراي فضيلت و بركت بسياري است¹ به چند نمونه از احكام فقهي مربوط به اين آب اشاره مي شود:
1. نوشيدن در هر حال و براي شفا يافتن از بيماري مستحب است و اثر دارد.²
2. مستحب است كام نوزاد را با آب فرات و تربت سيدالشهدا(عليه السلام) بردارند.³
3. مستحب است غسل زيارت قبور معصومين(عليهم السلام) در صورت امكان با آب فرات باشد.⁴

تسبيح تربت

ذكر گفتن با تسبيحي كه از تربت امام حسين(عليه السلام) ساخته شده باشد و حتي همراه داشتن آن مستحب است، حال كه سخن از تسبيح تربت به ميان آمد، بجاست تاريخچه مختصر آن نيز گفته شود:
پس از آنكه پيامبر اسلام(صلّي الله عليه وآله) ذكرهاي معروف را به دخترشان حصرت زهرا(عليها السلام) آموختند، ايشان براي شمارش آن ذكرها، تسبيحي از نخ پشمين ساختند كه به آن گره هاي متعدد زده بودند، پس از شهادت حضرت حمزه سيد الشهداء(عليه السلام) در غزوه احد، حضرت زهرا(عليها السلام) از تربت ايشان تسبيحي ساخته و به نخ كرده بودند و با آن تسبيحات را مي گفتند، مردم نيز پس از آن همين گونه عمل كردند، چون امام حسين(عليه السلام) در كربلا به شهادت رسيد، به خاطر فضيلت تربت او، اين كار درباره تربت قبر آن امام شهيد انجام گرفت. امام صادق(عليه السلام) فرمود: من كان معه سبحة من طين قبر الحسين(عليه السلام) كتب مسبّحاً و ان لم يسبّح بها.¹
هركه تسبيحي از تربت قبر حسين(عليه السلام) داشته باشد، تسبيحگوي نوشته مي شود، هر چند با آن تسبيح نگويد.


پي نوشت:

تربت امام حسين(عليه السلام)

به پاس فداكاري امام حسين(عليه السلام) و شهادت ايشان در راه احياي دين، آثار و احكام خاصي براي خاك قبر¹ آن امام قرار داده شده است:
1. در حال نماز سجده بر تربت امام حسين(عليه السلام) مستحب است و سبب افزايش ثواب نماز مي باشد.²
2. خوردن هر نوع خاكي حرام است به جز تربت حسيني كه خوردن اندكي از آن به نيّت شفا گرفتن جايز است.³
3. برآوردن كام نوزادان با تربت حسيني مستحب است.⁴
4. حفظ احترام آن لازم است و هرگونه بي احترامي به آن حرام مي باشد، از جمله:
* نجس كردن آن جايز نيست.
* انداختن آن در جايي كه بي احترامي باشد حرام است.
* اگر در جايي كه بي احترامي باشد بيفتد بايد آن را بيرون آورند، حتّي اگر در چاهي باشد و بيرون آوردن تربت ممكن نباشد، در صورت امكان بايد چاه را تعطيل كنند.
5. مستحب است، هنگام دفن ميت مقداري تربت همراه او گذاشته شود و با حنوط⁵ او نيز مخلوط كنند.
6. كالايي كه به جايي مي فرستند مستحب است مقداري تربت هم همراه آن بگذارند، مثلا جهيزيه دختر.
7. بوييدن و بوسيدن تربت امام حسين(عليه السلام) و بر چشم ماليدن مستحب است، و حتي دست كشيدن بر آن و بر ساير اعضاي بدن ماليدن نيز ثواب دارد.⁶
از اين مسائل بر مي آيد كه مستحب است تمام زندگي همراه با تربت حسيني باشد، آغاز و ادامه و پايان.

استفاده از ابزار موسيقي در عزاداري

از آنجا كه در برخي از هيئت هاي عزاداري از شيپور و طبل و سنج و ديگر وسائل موسيقي استفاده مي شود، توجه به چند استفتاء لازم است:
س : آيا زدن طبل و شيپور در تعزيه حضرت سيد الشهداء(عليه السلام) جايز است يا نه؟
امام خميني (قدس سره): ج) اگر از آلات لهو و لعب نباشد و وهن بر مذهب هم نشود مانع ندارد.¹

س : استفاده از طبل و سنج و شيپور وهمچنين زنجيرهايي كه داراي تيغ هستند در مجالس و دسته هاي عزاداري چه حكمي دارد؟
آيت الله خامنه اي: ج ) اگر استفاده از زنجيرهاي مزبور موجب وهن مذهب در برابر مردم شود و يا باعث ضرر بدني قابل توجهي گردد جايز نيست ولي استفاده از شيپور و طبل و سنج به نحو متعارف اشكال ندارد. ²

س : استفاده از آلات موسيقي مانند اُرگ (از آلات موسيقي و شبيه پيانو است) و سنج و غير آنها در مراسم عزاداري چه حكمي درد؟
آيت الله خامنه اي: ج ) استفاده از آلات موسيقي، مناسب با عزاداري سالار شهيدان نيست و شايسته است مراسم عزاداري به همان صورت متعارفي كه از قديم متداول بوده برگزار شود.³

احكام عزاداري

گريستن در عزاي معصومين(عليهم السلام) و گرياندن ديگران و بر پايي مجالس سوگواري اهل بيت؛ از جمله كارهاي مستحب مؤكد و از افضل كارها و داراي ثواب بسياري است ولي از آنجا كه برخي افراد گاهي در عزاداري دچار افراط يا تفريط مي شوند، توجه به چند شرط از شرايط عزاداري لازم است:
1. آنچه خوانده مي شود؛ مشتمل بر مطالب دروغ و باطل نباشد.
2. همراه با كار حرام؛ مثلاً موسيقي لهوي نباشد.
3. همراه با مطالبي كه وهن مذهب يا تنقيص و تحقير معصومين(عليهم السلام) است نباشد.
4. موجب اضرار به نفس(ضرر قابل توجه) نباشد.
5. سبب ترك واجب نباشد، كه گاهي سبب ترك نماز يا قضا شدن آن مي شود.¹

س : نظر مبارك خود را در مورد خواندن دعاهاي كميل، ندبه، سمات، زيارت عاشورا و جامعه، عزاداري حضرت امام حسين(عليه السلام) (از قبيل روضه خواني، سينه زني و غيره) مرقوم فرماييد تا رفع ابهام و شبهه از دسائس مغرضين شود و نيز شيعيان راستين اغفال نشوند؟
امام خميني (قدس سره) : ج) خواندن ادعيه مأثوره و عزاداري براي حضرت سيد الشهداء(عليه السلام) از افضل قُرُبات و آدم ساز است.²

س : لطفاً نظر خود را در مورد تعزيه اي كه با شرايط ذيل خوانده مي شود و مرسوم محلّ مي باشد، مرقوم فرمائيد تا به آن عمل شود؟
1 - از طبل و شيپور و سائر ادوات طرب انگيز هيچ گونه استفاده نمي شود.
2 - تعزيه را با صداي ساده كه غنا به آن گفته نمي شود مي خوانند.
3 - اجتماع مرد و زن به صورتي است كه زنها و مردها جداگانه و با فاصله پنجاه متر از هم مي نشينند.
4 - كسي كه نسخه زنانه را مي خواند فقط عبا به دوش دارد و يك دستمال سياه به سر مي پيچد.
5 - اشعار معمولي به زبان محلّي(كه در اغلب مجالس مرسوم است) خوانده مي شود.
6- مزاحم وقت نماز و روضه خواني و مانع وعظ نيست وخواننده هم اهل محل است.
امام خميني (قدس سره) : ج) باخصوصيّات مذكوره اشكالي ندارد.³

س - در بعضي از هيئت هاي مذهبي، مصيبت هاي خوانده مي شود كه مستند به مقتل معتبري نيست و از هيچ عالم يا مرجعي هم شنيده نشده است و هنگامي كه از خواننده مصيبت از منبع آن سؤال مي شود، پاسخ مي دهند كه اهل بيت: اينگونه به ما فهمانده اند و يا ما را راهنمايي كرده اند و واقعه كربلا فقط در مقاتل نيست و منبع آن هم فقط به گفته هاي علما نمي باشد بلكه گاهي بعضي از امور براي مدّاح يا خطيب حسيني از راه الهام و مكاشفه مكشوف مي شود، سؤال من اين است كه آيا نقل وقايع از اين طريق صحيح است يا خير؟ و در صورتي كه صحيح نباشد، تكليف شنوندگان چيست؟
آية الله خامنه اي : ج) نقل مطالب به صورت مزبور بدون اينكه مستند به روايتي باشد و يا در تاريخ ثابت شده باشد وجه شرعي ندارد مگر آنكه نقل آن به عنوان بيان حال به حسب برداشت متكلّم بوده و علم به خلاف بودن آن نداشته باشد و تكليف شنوندگان نهي از منكر است به شرطي كه موضوع و شرايط آن نزد آنان ثابت شده باشد.⁴


پي نوشت ها:
1. استفتائاتِ امام خميني، ج3 ، ص579 . ترجمه اجوبة الاستفتائات ، ص222 و 223
2. استفتائات امام خميني، ج 3 ، ص 582 ، س 39

زيارت قبور

از جمله كارهاي مستحب، زيارتِ قبور اوليا، شهدا، صالحان و مؤمنان است. زائران عتبات عراق، افزون بر زيارت امامان(عليهم السلام)، قبور بسياري از امام زادگان و راويان و شهدا و علما و مؤمنان را نيز زيارت خواهند كرد و به زيارت يكي از قبرستان هاي مهم جهان اسلام يعني وادي السلام در نجف خواهند رفت، كه در آنجا اوليا، علما، شهدا و بزرگاني از اهل ايمان آرميده اند. بي مناسبت نيست كه برخي از آداب زيارت قبور مؤمنان را يادآور شويم:
1. در طول هفته، روزهاي دوشنبه، پنجشنبه و صبح شنبه، ثواب بيشتري دارد.
2. هنگام زيارت اهل قبور نيز اين امور مستحب است:
* رو به قبله نشستن و گذاشتن دست بر قبر.
* خواندن هفت مرتبه سوره قدر (إِنّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ ...)
* خواندن سوره حمد و ناس و فلق و آية الكرسي، هر كدام سه مرتبه و سوره «يس»
* سلام دادن بر اهل قبور و دعا كردن براي آنان و در روايت است كه امام صادق (عليه السلام) فرمود: اينگونه سلام دهيد:
« السَّلامُ عَلَي أَهْلِ الدِّيَارِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُوْمِناتِ وَالْمُسْلِمِينَ الْمُسْلِماتِ ، أَنْتُمْ لَنَا فَرَطٌ وَاِنّا بِكُمْ إِنْ شَاءَ اللهُ لاحِقُونَ ».¹

ايّام زيارتي معصومين(عليهم السلام)

در برخي از روايات رسيده از معصومين(عليهم السلام) آمده است كه زيارت آنان در ايام خاصي سفارش شده و ثواب بيشتري دارد كه در روزهاي هفته، زيارت هر يك از آنان به ترتيب ذيل مستحب است و براي هر روز زيارت خاصي وارد شده است:
* روز شنبه: زيارت حضرت رسول(صلّي الله عليه و آله)
* روز يكشنبه: زيارت اميرالمؤمنين(عليه السلام)
* روز دوشنبه: زيارت امام حسن و امام حسين(عليهما السلام)
* روز سه شنبه: زيارت امام سجاد و امام باقر و امام صادق(عليهم السلام)
* روز چهار شنبه: زيارت امام موسي بن جعفر، امام رضا و امام جواد و امام هادي(عليهم السلام)
* روز پنج شنبه: زيارت امام حسن عسكري(عليه السلام)
* روز جمعه: زيارت حجة بن الحسن، امام عصر(عليه السلام)¹
در برخي از ايّام سال نيز زيارت حضرت امير المؤمنين علي و امام حسين(عليهما السلام) سفارش بيشتري شده و ثواب افزون تري دارد كه اگر زائران عزيز بتوانند سفر خود را طوري تنظيم كنند كه در آن ايام به زيارت قبر ايشان نائل شوند سعادت بزرگي است و چنانچه به طور اتفاقي در اين ايام در نجف و كربلا بودند، زيارت قبر ايشان را فراموش نكنند. هر چند خواندن زيارت نامه ايشان در اين روزها از راه دور نيز ثواب دارد و آن ايام بدين شرح است:

اوقات مخصوص زيارت اميرالمؤمنين علي(عليه السلام)
1. روز تولد ايشان (13 رجب)
2. شب و روز عيد غدير  (18 ذي حجه)
3. روز نزول سوره «هل اتي» (25 ذي حجه)
4. شب و روز مبعث پيامبر(صلّي الله عليه و آله) (27 رجب)
5. روز 21 ماه رمضان
6. شب اول ربيع الاول، شبي كه حضرت علي(عليه السلام) در بستر پيامبر (صلّي الله عليه و آله) خوابيدند.
7. روز غزوه بدر، (17 ماه رمضان)
8. روز فداكاري ايشان در غزوه احد، (17 شوال)
9. روز فتح خيبر
10. روزي كه بر دوش پيامبر (صلّي الله عليه و آله) بالا رفت و بت ها را شكست (20 رمضان)
11. روز فتح بصره (نيمه جمادي الاولي)
12. روزي كه خورشيد به احترام ايشان برگشت (ردّ شمس، 17 شوال)
13. روزي كه از طرف پيامبر (صلّي الله عليه و آله) مأمور ابلاغ آيه برائت شد (اول ذي حجه)
14. روزي كه به امر خدا و ابلاغ پيامبر خدا (صلّي الله عليه و آله) درِ خانه هاي ديگران به مسجد پيامبر (صلّي الله عليه و آله) بسته و در خانه حضرت باز گذاشته شد (روز عرفه)
15. روزي كه آن حضرت انگشتري خويش را در حال نماز به فقير داد كه همان روز مباهله است و از دو جهت خصوصيت دارد (24 ذي حجه)
16. روزي كه با حضرت زهرا(عليها السلام) ازدواج كرد (21 محرم)
17. آغاز خلافت ايشان؛ يعني روز وفات پيامبر خدا(صلّي الله عليه و آله) (28 صفر)
18. روزي كه مردم براي خلافت ظاهري با حضرت بيعت كردند (18 يا 25 ذي حجه)
19. روز اوّل فروردين (نوروز) كه روز بيعت با ايشان، با اين روز مصادف بوده است.²

اوقات مخصوص زيارت امام حسين(عليه السلام)
1. شب و روز جمعه
2. روزهاي اوّل، وسط و آخر ماه قمري
3. روز عاشورا
4. اوّل و نيمه ماه رجب
5. سوم شعبان (سالروز ولادت آن حضرت)
6. شب نيمه شعبان
7. در تمام روزهاي ماه رمضان به ويژه در دهه آخر آن ماه
8. شبهاي قدر
9. عيد فطر
10. روز عرفه
11. عيد قربان
12. روز مباهله(24 ذي حجه)³


پي نوشت ها:
1. مفاتيح الجنان، باب اول ، فصل پنجم ، به نقل از جمال الاسبوع
2. بحارالأنوار، ج97 ، باب زياراته ـ صلوات الله عليه ـ المختصه بالأيام و الليالي ، ص354
3. كامل الزيارات، باب 70 تا 74 ، ص186 تا 201 و بحارالأنوار ، ج98 ، باب 12 تا 14 ، ص85 تا

احكام و آداب زيارت

براي تشرف به حرم مطهر معصومين(عليهم السلام) و در حال زيارت قبور مطهر آنان، اين كارها مستحب است:
1. غسل زيارت، كه به همين نيت انجام شود و كيفيّت آن با ساير غسل ها فرقي ندارد.
2. با طهارت و وضو بودن.
3. پوشيدن لباس هاي پاك و تميز و بهتر است سفيد باشد.
4. عطر زدن و خوشبو كردن خود. بجز براي زيارت حضرت امام حسين(عليه السلام ) كه اين عمل مستحب نيست.
5. با آرامش و وقار حركت كردن و گام ها را كوتاه برداشتن.
6. مشغول بودن به ذكر، به خصوص ذكر «الله اكبر» و «الحمد لله» در حال رفتن به زيارت.
7. خواندن اذن دخول و اجازه گرفتن براي ورود به حرم.
8. بوسيدن آستانه و درگاه حرم، ولي سجده كردن جايز نيست مگر آنكه سجده شكر به جهت توفيق اين زيارت باشد.
از آنجا كه امروزه برخي از دشمنان مكتب اهل بيت از اين مسأله سوء استفاده كرده و عليه شيعيان تبليغ مي كنند، بهتر است زائران گرامي سجده شكر را نيز روبروي قبر و ضريح انجام ندهند.
9. وارد شدن به حرم با پاي راست.
10. نزديك قبر رفتن، به طوري كه بتواند در كنار ضريح قرار گيرد و خود را به آن بچسباند، در صورتي كه مزاحمتي براي زائران نداشته باشد و سبب اختلاط با نامحرم نباشد. يادآوري مي شود، هر چند نزديك ضريح رفتن اگر مزاحمتي براي ديگران نداشته باشد مطلوب است ولي زيارت حضرت صرفاً به دست ماليدن و بوسيدن ضريح نيست. بلكه اگر در حرم در گوشه خلوتي نيز زيارت نامه بخوانند به حضرت سلام بدهند از ثواب زيارت بهره مند خواهند بود و اين فكر كه اگر دست به ضريح نرسانند يا نبوسيدند زيارتشان كامل نيست تصور بي جايي است.
11. ايستادن در حال زيارت، اگر عذري ندارد و بتواند بايستد.
12. تكبير گفتن پيش از زيارت، وقتي قبر مطهر را مي بيند.
13. خواندن زيارت هايي كه از معصومين(عليهم السلام) رسيده است مانند زيارت جامعه و امين الله.
14. آهسته زيارت خواندن و پرهيز از صداي بلند.
15. خواندن دو ركعت نماز زيارت، پس از زيارت و هديه آن به صاحب مزار.
16. در زيارت معصومين(عليهم السلام) مستحب است پشت به قبله و رو به قبر زيارت بخواند.
17. خواندن دعا و قرآن و هديه ثواب آن به صاحب مزار.
18. توبه از گناهان؛ زيرا آن اماكن مقدس محل پذيرش توبه است.¹
19. پرهيز از سخنان ناشايست و لغو و بيهوده و امور دنيايي در آن اماكن مقدس.
20. بيرون رفتن از حرم(به ويژه اطراف ضريح) پس از زيارت تا جا براي ديگران باشد و از زيارت ملول نشود و شوق زيارت همچنان در دلش زنده بماند.


پي نوشت:
1 . العروة الوثقي، ج1 ، في الوضوءات المستحبه ، ص194 ، الخامس و في الاغسال المكانيه و الفعليه ، ص462 ؛ سراج الشيعه في آداب الشريعه ، ص241 و مفاتيح الجنان ، آداب زيارت .

نماز جماعت

از آنجا كه ايام زيارتي و مكان هاي مقدسي كه زائران مشرف مي شوند، فرصت مناسبي است براي شركت در نماز جماعت و به تناسب سفري كه دارند مسائل ويژه اي براي نمازشان در جماعت مطرح است. لذا بخشي از احكام نماز جماعت را در اين قسمت مي آوريم.

اهميت نماز جماعت
گذشته از آن كه در روايات، براي نماز جماعت اجر و پاداش بسياري وارد شده است، با دقت در برخي از مسائل فقهي، به اهميت نماز جماعت پي مي بريم و در اينجا به برخي از آنها اشاره مي كنيم.
1. مستحب است نمازهاي واجب، به خصوص نمازهاي يوميه را به جماعت بخوانند و بر اين مسأله در روايات تأكيد فراواني شده است.
2. شركت در نماز جماعت براي همه مستحب است به ويژه براي همسايه مسجد.
3. مستحب است انسان صبر كند كه نماز را به جماعت بخواند.
4. نماز جماعت هر چند اول وقت خوانده نشود از نماز فُراداي اول وقت بهتر است.
5. نماز جماعتي كه مختصر خوانده مي شود از نماز فرادايي كه طول بدهد، بهتر است.
6. سزاوار نيست انسان بدون عذر نماز جماعت را ترك كند، به ويژه نماز جماعتي كه در مسجد خوانده مي شود.
7. حاضر نشدن در نماز جماعت از روي بي اعتنايي به آن جايز نيست.
8. وقتي كه جماعت بر پا مي شود، مستحب است كسي كه نمازش را فرادا خوانده دوباره به جماعت بخواند.
9. امام يا مأموم مي تواند نمازي را كه به جماعت خوانده، دوباره به جماعت بخواند در صورتي كه جماعت دوم و اشخاص آن غير از اول باشد.¹

شرايط نماز جماعت
هنگام برپايي نماز جماعت، شرايط زيرا بايد مراعات شود:
* مأموم از امام جلوتر نايستد و احتياط واجب آن است كه كمي عقب تر بايستد.
* جايگاه امام جماعت از جايگاه مأمومين بالاتر نباشد.
* فاصله امام و مأموم و فاصله صف ها زياد نباشد.
* بين امام و مأموم و همچنين بين صف ها چيزي مانند ديوار يا پرده مانع نباشد. ولي نصب پرده بين صف مردها و زن ها اشكال ندارد.²

اتصال صفوف جماعت
مأمومين بايد با امام جماعت مرتبط باشند و ارتباط آنها يا بدون واسطه است كه از محل سجده مأموم تا محل ايستادن امام نبايد بيش از يك گام فاصله باشد. يا با واسطه ساير مأمومين كه از جلو يا از سمت راست يا چپ بايد اين ارتباط بر قرار باشد و بين نمازگزار و صف جلو يا كسي كه طرف راست يا چپ او قرار دارد بيش از يك گام فاصله نباشد.³
مانع بين صفوف اگر نمازگزار در صف اول ايستاده، نبايد مقابل او مانعي باشد كه نتواند امام جماعت را ببيند. پس اگر امام جماعت در محراب باشد، كساني كه دو طرف محراب پشت ديوار مي ايستند و امام جماعت را نمي بينند نمي توانند اقتدا كنند، ولي اگر مانعي در كار نباشد و به جهت طولاني بودن صف اول، امام جماعت را نبيند، اشكال ندارد.
و اگر در صفوف بعدي مي ايستد، نبايد مانعي از ديدن صف جلو وجود داشته باشد، پس اگر صفوف جماعت تا در شبستان برسد، كسي كه بيرون شبستان، مقابل در ايستاده كه صف جلو را مي بيند و كساني كه پشت سر او ايستاده اند نمازشان صحيح است ولي كساني كه دو طرف پشت ديوار ايستاده اند و از صف جلو، هيچكس(حتي يك نفر) را نمي بينند، نمازشان باطل است.⁴

نماز قضا در سفر
1. سفر زيارتي فرصت مناسبي است براي به جاي آوردن نماز قضا. در اين بخش از نوشته حاضر، جهت يادآوري زائران، برخي از احكام نماز قضا را مي آوريم، اميد است زائران عزيز در اوقات فراغت خود، به ويژه در حرم هاي مطهّر يا مساجد با فضيلت، نمازهاي قضا شده خود را به جا آورند كه از هر عمل مستحبي بهتر است، چون اين تكليف واجب است و ممكن است در آينده چنين فرصتي به دست نيايد و اگر نماز قضاي خود را بجا آورند، افزون بر اينكه به وظيفه شرعي خود عمل مي كنند، از ثواب بسيار زياد نماز در حرم مطهر و مسجد نيز بهره مند خواهند شد.
2. نماز قضا را به جماعت مي توان خواند، چه نماز جماعت ادا باشد يا قضا، و لازم نيست هر دو، يك نماز را بخوانند؛ مثلاً اگر نماز قضاي صبح را با نماز ظهر يا عصر امام جماعت بخواند اشكال ندارد.⁵
3. در سفر نمي توان روزه گرفت، حتي روزه قضا و روزه مستحب ـ مگر در چند مورد استثنايي ـ ولي نماز قضا را مي توان خواند. بنابراين كساني كه قصد ماندن ده روز در نجف يا كربلا يا شهرهاي ديگر را ندارند مسافر هستند و نمي توانند روزه بگيرند. ولي مي توانند نماز قضا بجاي آورند.⁶
4. اگر انسان در سفر بخواهد نمازهايي را كه در غير سفر قضا شده بجا آورد، بايد نمازهاي ظهر و عصر و عشا را چهار ركعتي قضا كند.⁷
5. اگر در سفر نماز ظهر يا عصر يا عشا را نخواند يا باطل خوانده باشد بايد قضاي آنها را دو ركعتي بجا آورد، هرچند در وطن آنها را قضا كند.⁸
6. نماز قضا را در هر وقت مي توان به جا آورد؛ يعني قضاي صبح را مي توان ظهرا يا شب خواند.⁹

شركت مسافر در نماز جماعت
1 ـ  مسافري كه نماز را شكسته مي خواند اگر به امام جماعتي كه نماز را تمام مي خواند اقتدا كند هر چند ثوابش از نماز جماعت كه هر دو ـ امام و مأموم ـ نمازشان تمام باشد يا هر دو نمازشان شكسته باشد، كمتر است ولي از نماز فرادي ثواب بيشتري دارد.¹⁰
2 ـ  مسافري كه نمازش شكسته است و پس از اتمام دو ركعت سلام مي دهد و نمازش تمام مي شود مي تواند در دو ركعت ديگر امام جماعت، نماز ديگري ـ ادا يا قضا ـ اقتدا كند.¹¹
3 ـ  لازم نيست نماز امام و مأموم يكي باشد، پس مأموم مي تواند نماز قصاي ظهر را به نماز عشاي امام اقتدا كند.¹²
3 ـ  در دو ركعت آخر كه مأموم مسافر نماز ديگري را اقتدا مي كند لازم نيست، آن نماز دو ركعتي باشد، پس نماز سه ركعتي يا چهار ركعتي نيز مي تواند اقتدا كند.¹³
4 ـ  در ركعت سوم كه مأموم اقتدا مي كند، چنانچه فرصت خواندن حمد و سوره يا لا اقل حمد تنها را داشته باشد، مي تواند بيشتر از ركوع امام ـ در بين تسبيحات اربعه ـ اقتدا كند ولي اگر چنين فرصتي ندارد بايد صبر كند تا امام جماعت به ركوع رود آنگاه مي تواند تكبير بگويد و به ركوع رود و چنانچه به ركوع امام جماعت برسد صحيح است.¹⁴
5 ـ  اگر مأمور به تصور اينكه فرصت خواندن حمد و سوره را دارد، اقتدا كرد ولي پيش از تمام شدن حمد امام جماعت به ركوع رفت، مأموم بايد حمد را به پايان ببرد و در اين فرض اگر به ركوع امام جماعت هم نرسد ولي به سجده برسد نمازش به جماعت، صحيح است.¹⁵
6 ـ  در ركعت سوّم يا چهارم نماز جماعت، چنانچه مأموم در ركعت اوّل يا دوّم باشد، بايد حمد و سوره را آهسته بخواند.¹⁶
7 ـ  خواندن قنوت در نمازهاي يوميّه واجب نيست بلكه مستحب است، لذا نخواندن آن ضرري به نماز نمي زند، لذا نمازگزاراني كه يك يا دو ركعت از امام جماعت عقب تر هستند، چنانچه فرصت خواندن قنوت را نداشته باشد اشكال ندارد.¹⁷


پي نوشت ها:
1. توضيح المسائل، م 1399 تا 1404

آداب مسجد

در رابطه با مسجد آداب زيادي وجود دارد يعني كارهاي مستحب و مكروه كه به نوعي با مسجد مربوط مي شود بسيار است ولي در اينجا به برخي از اعمال مكروه كه از بعضي افراد سر مي زند اشاره مي كنيم.
* خوابيدن در مسجد مگر در حال ناچاري
* صحبت كردن راجع به كارهاي دنيا
* انجام دادن كارهاي صنعتي، مثل نجاري، جوشكاري و ... مگر براي مسجد
* خواندن شعري كه نصيحت و مانند آن نباشد
* بلند حرف زدن و فرياد كشيدن
* گمشده اي را طلب كردن¹

استفاده از وضوخانه مسجد

1. كسي كه نمي خواهد در مسجدي نماز بخواند، اگر نداند حوض يا وضوخانه آن را براي همه مردم وقف كرده اند يا براي كساني كه در آن جا نماز مي خوانند، نمي تواند از حوض يا وضوخانه آن مسجد وضو بگيرد، ولي اگر معمولاً كساني هم كه نمي خواهند در آنها نماز بخوانند وضو مي گيرند، مي تواند در آنها وضو بگيرد.¹
2. اگر طهارتخانه مسجد، تنها براي استفاده نمازگزاران آن مسجد وقف شده باشد، استفاده كساني كه نمي خواهند در آن مسجد نماز بخوانند، حرام است. ولي اگر ندانند كه براي استفاده همه مردم وقف شده يا فقط نمازگزاران همان مسجد، حكم مسأله قبل را دارد.²


پي نوشت ها:
1. توضيح المسائل ، م 269

رفتن جنب و حائض به مسجد و حرم

1. جنب و زن حائض يا نفساء نبايد به مسجد الحرام و مسجد النبي(صلّي الله عليه و آله) وارد شوند، هر چند از يك در داخل و از در ديگر بيرون روند، يعني حتي عبور از اين دو مسجد براي چنين افرادي جايز نيست.¹
2. توقف جنب و حائض و نفساء در حرم امامان معصوم(عليهم السلام) حرام است، ولي عبور از آن، بطوري كه از يك در وارد و از در ديگر خارج شود اشكال ندارد و احتياط مستحب است كه در آن حال از داخل حرم عبور نكند، اين حكم اختصاص به اطراف ضريح(روضه شريفه) و رواق ها دارد ولي صحن ها و حرم امامزاده ها اين حكم را ندارد.
3. زن مستحاضه مي تواند به مسجد يا حرم امامان معصوم(عليهم السلام) وارد و در آنجا توقف كند، حتي مستحاضه متوسطه و كثيره، ولي احتياط مستحب است اگر غسلهايي را كه براي نماز گفته شده انجام نداده در آنجا توقف نكند.²


پي نوشت ها:
1. تحرير الوسيله ، ج 1 ، القول في احكام الجنب ، ص 38 و 39
2. تحرير الوسيله ، ج1 ، فصل في الاستحاضه ، ص59 ، م 8

خواندن نماز يا تطهير مسجد و حرم

1. اگر انسان در وقت نماز و قبل از شروع آن متوجه شود جايي از مسجد يا حرم نجس است، مثلاً ببيند چند قطره خون بر فرش مسجد يا حرم ريخته است و:
الف: وقت نماز وسعت دارد، تطهير آن بر خواندن نماز مقدم است.
ب: وقت نماز تنگ است؛ يعني اگر بخواهد آنجا را تطهير كند و بعد از آن نماز بخواند، تمام يا قسمتي از آن پس از وقت خوانده مي شود، نماز خواندن بر تطهير آنجا مقدم است.¹
2. اگر در بين نماز متوجه شود يا يادش بيايد كه جايي از مسجد يا حرم نجس است، اگر با تمام كردن نماز، تطهير تأخير نمي شود، مثلاً در ركعت آخر نماز است يا وقت نماز تنگ است، نمازش را تمام كند و بعد از نماز آنجا را تطهير كند و در صورتي كه تأخير نمي شود و وقت نماز هم وسعت دارد بايد نماز را رها كند و آنجا را تطهير كند و بعد از آن نمازش را بخواند.²
3. كسي كه بايد ابتدا مسجد يا حرم را تطهير كند، اگر اول نمازش را خواند، هر چند به جهت ترك تطهير مسجد يا حرم گناه كرده است ولي نمازش باطل نيست.³
4. اگر نجس بودن مسجد يا حرم را فراموش كرد و نماز را خواند و پس از نماز يادش آمد نمازش صحيح است.⁴


پي نوشت ها:
1. العروة الوثقي، ج 1 ، في احكام النجاسات ، ص 85 ، م 4
2. همان، ص 84 ، م 2

تطهير مسجد و حرم

1. برطرف كردن نجاست از مسجد و حرم واجب است و فرقي در اين مسأله بين داخل و سقف و پشت بام و حتي طرف داخل ديوار مسجد و حرم نيست. يعني هر جاي مسجد يا حرم نجس شود بايد تطهيريا به گونه اي ديگر نجاست برطرف گردد.¹
2. بنابر احيتاط واجب اگر طرف بيرون ديوار مسجد يا حرم نجس شود ، بر طرف كردن نجاست از آن واجب است.²
3. هنگامي كه انسان از نجاست مسجد يا حرم مطلع شد ، فوراً بايد آن را تطهير كند ، پس نبايد به قدري معطل كند كه عرفاً بگويند تأخير كرده است.³
4. بر طرف كردن نجاست از مسجد يا حرم واجب كفايي است و اختصاص به كسي كه آنجا را نجس كرده يا سبب نجس شدن آن شده ندارد، بلكه بر همه افرادي كه مي توانند آنجا را تطهير كنند واجب است.⁴
5. اگر فرش مسجد يا حرم نجس شود، بنابر احيتاط واجب بايد آن را تطهير كنند ولي چنانچه به واسطه آب كشيدن خراب مي شود و بريدن و تراشيدن جاي نجس بهتر است، بايد محل نجس را بتراشند يا ببرّند و اگر كسي كه مي بُرد يا مي تراشد خودش نجس كرده باشد، بايد آن را اصلاح كند.⁵
6. اگر انسان نتواند جايي را كه نجس شده تطهير كند يا كمك لازم داشته باشد و پيدا نكند، تطهير مسجد بر او واجب نيست ولي اگر بي احترامي به مسجد يا حرم باشد، بنابر احتياط واجب بايد به كسي كه مي تواند آن را تطهير كند، اطلاع دهد. بنابراين چون زائران محترم خودشان نمي توانند به اين امر اقدام كنند، بايد به مسئولان نظافت و خدام حرم اطلاع دهند.⁶


پي نوشت ها:
1. العروة الوثقي، ج 1 ، في احكام النجاسات، ص 84 ، م 2
2. العروة الوثقي، ج 1 ، في احكام النجاسات، ص 84 ، م 2

حفظ حرمت مسجد و حرم

1. حفظ احترام مسجد و حرم واجب است و هر كاري كه بي احترامي به آن اماكن مقدس باشد حرام است؛ مثل آب دهان انداختن يا با كفش وارد شدن.
2. نجس كردن زمين و سقف و بام و طرف داخل ديوار مسجد و حرم امام(عليه السلام) حرام است.¹
3. احتياط واجب آن است كه طرف بيرون ديوار مسجد و حرم را هم نجس نكنند.²
4. نجس كردن فرش مسجد و حرم نيز بنابر احتياط واجب حرام است.3

احكام مسجد و حرم 2

نماز تحيّت مسجد
وقتي انسان به مسجد مي رود مستحب است دو ركعت نماز به قصد تحيّت و احترام مسجد بخواند و اگر نماز واجب يا مستحب ديگري هم بخواند، كافي است.¹

جا گرفتن براي نماز
1. مسجد و حرم از اماكن مشترك و عمومي مسلمانان است كه همه آنان در استفاده از آن مساوي هستند ـ البته استفاده هايي كه مخالف شرع و شأن آن اماكن مقدس نباشد ـ پس اگر شخصي قبل از ديگري، جايي براي نماز يا عبادتي ديگر يا قرائت قرآن يا خواندن دعا در اختيار گرفت، ديگري نمي تواند آن جا را از او بگيرد. آري بعيد نيست كه نماز ـ جماعت يا فرادي ـ بر ساير كارها مقدم باشد، پس اگر شخصي جايي از مسجد يا حرم را براي تلاوت قرآن يا درس گفتن يا دعا خواندن اشغال كرده باشد و شخص ديگري بخواهد در آنجا نماز بخواند و جاي ديگري در مسجد براي نماز خواندن نباشد يا بخواهد به جماعت ملحق شود و جاي ديگري براي فُرادا خواندن نماز هست ولي براي شركت در جماعت نيست، مثلاً در كنار صفوف به هم فشرده نماز جماعت، شخصي مشغول قرائت قرآن است و شبستان ديگري در مسجد براي نماز فرادي خواندن هست ولي جايي براي شركت در نماز جماعت باقي نمانده و شخصي وارد مي شود و مي خواهد در نماز جماعت شركت كند، بر شخصي كه قرآن مي خواند واجب است جاي خود را به نمازگزار بدهد.²
2. اگر كسي درمسجد يا حرم جايي براي خود بگيرد وديگري نگذارد كه از آنجا استفاده كند، حق او را غصب كرده است.³
3. كسي كه در مسجد يا حرم نشسته است، اگر ديگري جاي او را غصب كند و در آنجا نماز بخواند بنابر احتياط واجب بايد دوباره نمازش را در محل ديگري بخواند.⁴
4. گذاشتن رحل⁵ براي نشستن در حرم يا مسجد، مانند نشستن است، يعني صاحب رحل حق اولويتي نسبت به آن مكان پيدا مي كند و ديگران نمي توانند جاي او را بگيرند به شرط آن كه رحل، چيزهايي مثل سجاده و عبا باشد كه تمام محل نماز خواندن يا قسمت عمده آن را بگيرد، نه مثل گذاشتن مهر يا تسبيح يا مسواك و شانه و امثال اينها. بنابراين با گذاشتن مهر يا تسبيح و حتي هردو ، حقي براي او ثابت نيست و ديگران مي توانند بردارند و در آن مكان نماز بخوانند.⁶
5. بين گذاشتن رحل و آمدن فرد نبايد فاصله زياد باشد، به طوري كه آن مكان معطّل بماند، پس اگر رحلي بگذارد و برود و برنگردد در صورتي كه بدون برداشتن نتوان در آن محل نماز خواند، ديگران مي توانند آن را بردارند، ولي كسي كه آن را بر مي دارد ضامن نگهداري آن است تا صاحبش برگردد.⁷
6. اگر شخصي كه در جايي از مسجد يا حرم نشسته است، برخيزد و از آن محل صرفنظر كند، حتي اگر رحلي گذاشته و رحل را بر ندارد، ديگران مي توانند آن جا را بگيرند. ولي تصرف در رحل او جايز نيست، مثلاً نمي توانند بر سجاده او نماز بخوانند.⁸
7. اگر شخصي در مسجد جهت نماز جماعت رحل گذاشته و بيرون رفته و جماعت بر پا شده و صاحب رحل مراجعه نكرده است بعد از منعقد شدن نماز جماعت، احتياط آن است كه تا امام به ركوع ركعت اول نرفته جاي او را اشغال نكنند.⁹

بردن مهر و قرآن مسجد و حرم
بردن مهر و قرآن و كتاب هاي دعاي مساجد و حرم هاي مطهّر جايز نيست و چنانچه كسي عمداً يا سهواً برده باشد، بايد به جاي آن برگرداند.¹⁰


پي نوشت ها:
1. توضيح المسائل، م 913
2. تحرير الوسيله، ج 2 ، كتاب اجياء الموات و المشتركات

احكام مسجد و حرم 1

شش تن از امامان معصوم(عليهم السلام) در كشور عراق مدفونند. زائران عتبات مقدس عراق، به زيارت ايشان و بسياري از مساجد آنجا؛ از جمله مسجد كوفه خواهند رفت كه جهت آگاهي آنان مسائلي از احكام مسجد و حرم را يادآور مي شويم:
1. نماز خواندن در مساجد مستحب است، بلكه حاضر نشدن در مسجد به خصوص براي همسايگان مسجد، در صورتي كه عذري مثل بارش باران نباشد، مكروه است.¹
2. وقتي انسان وارد مسجد مي شود، مستحب است دو ركعت نماز به قصد تحيّت و احترام به مسجد بخواند و اگر نماز واجب يا مستحب ديگري هم بخواند كافي است.² شايسته يادآوري است كه برخي مساجد؛ از جمله مسجد كوفه و سهله، داراي نمازها و آداب ويژه اي است كه در كتاب هاي ادعيه و زيارات آمده است و چنانچه زائران بتوانند آن آداب را مراعات كنند و آن نمازها را بخوانند خوب است.
3. ترتيب اولويت مساجد براي نماز خواندن از نظر ثواب بدين شرح است:
* مسجد الحرام، هر نماز در آنجا، معادل يك ميليون نماز است.
* مسجد النبي(صلّي الله عليه و آله) هر نماز در آنجا، معادل ده هزار نماز است.
* مسجد جامع كوفه، هر نماز در آنجا معادل هزار نماز است.
* مسجد الاقصي، هر نماز آن معادل هزار نماز است.
* مسجد جامع هر شهر، هر نماز در آنجا معادل يكصد نماز است.
* مسجد قبيله، هر نماز در آنجا معادل بيست و پنج نماز است.
* مسجد بازار، هر نماز در آن، معادل دوازده نماز است.³
با توجه به اين مسأله و اهميت بسيار زياد مسجد كوفه، زائران عزيز فرصت را غنيمت شمرده، و در وقت حضور در آن مسجد، از عبادت و نماز و ادعيه و آداب آن غفلت نكنند.
4. نماز خواندن در حرم امامان(عليهم السلام) ثواب بسيار دارد به خصوص در حرم اميرالمؤمنين علي(عليه السلام) و امام حسين(عليه السلام) و در روايتي وارد شده است نماز كنار قبر حضرت علي(عليه السلام) معادل دويست هزار نماز است.⁴
5. انسان بايد رعايت ادب را بكند و جلوتر از قبر پيغمبر(صلّي الله عليه و آله) و امام(عليه السلام) نماز نخواند و چنانچه نماز خواندن بي احترامي باشد حرام است⁵ ولي نماز باطل نيست.⁶
6. اگر در نماز چيزي مانند ديوار بين او و قبر مطهر باشد كه بي احترامي نشود اشكال ندارد ولي فاصله شدن صندوق شريف ضريح و پارچه اي كه روي آن افتاده است كافي نيست.⁷
7. تعطيل كردن مسجد مكروه است و مستحب است انسان نماز را در مسجدي بخواند كه نمازگزار ندارد تا تعطيل نشود. از امام صادق(عليه السلام) روايت شده است كه - سه چيز در قيامت از مردم شكايت مي كنند: اول، مسجد متروكي كه اهالي آنجا در آن نماز نمي خوانند. دوم، عالمي كه بين عده اي جاهل قرار دارد و از او استفاده نمي كنند. و سوم، قرآني كه متروك مانده و غبار گرفته است و آن را تلاوت نمي كنند.⁸
8. زياد رفتن به مسجد مستحب است. از پيامبر اكرم(صلّي الله عليه و آله) روايت شده است كه هركس به مسجد رود از وقتي كه روانه مسجد مي شود تا به خانه بر گردد، براي هر قدم كه بر مي دارد ده حسنه نوشته مي شود.⁹
9. س : نماز اول وقت كه در غيرمسجد خوانده شود افضل است يا نماز درمسجد كه با تأخير از اول وقت خوانده مي شود ؟
ج : ظاهراً فضيلت نماز در مسجد بيشتر است به شرط اينكه تأخير زياد نباشد.¹⁰


پي نوشت ها:
1. تحريرالوسيله ، ج1 ، في مكان المصلي ، ص151 ، م 16
2. توضيح المسائل ، م 913
3. تحريرالوسيله ، ج1 ، في مكان المصلي ، ص151 ، م 16 والعروة الوثقي ،

احكام و آداب پيش از سفر

اين كارها پيش از سفر و هنگام آغاز آن مستحب است:
1. طلب خير از خداوند؛ بدين معني كه از خداوند ، خير و خوبي در اين سفر را درخواست كند.
2. اطلاع دادن به دوستان و بستگان و حلاليّت طلبيدن از آنان.
3. وصيت كردن، به خصوص نسبت به امور واجب.
4. انتخاب همسفران مناسب و هم شأن خود از نظر اخلاقي و اقتصادي.
5. انتخاب زمان مناسب براي سفر، كه در ايام هفته، روزهاي شنبه و پس از آن، روزهاي سه شنبه و پنجشنبه مستحب است و روز جمعه، قبل از نماز جمعه به سفر رفتن مكروه است. اگر در ساير ايام هفته لازم شد به سفر برود، صدقه بدهد و برود.
6. خواندن دعاي سفر و آيات و سوره هاي قرآني و دعاهاي ديگري كه وارد شده است و از جمله آنهاست، سوره قدر (انا انزلناه في ليلة القدر...)، آية الكرسي از (لا اله الاّ هو الحيّ القيوّم تا... هم فيها خالدون) و سوره هاي حمد (الحمد لله ربّ العالمين...)، ناس (قل أعوذ بربّ الناس ...) و فلق (قل أعوذ بربّ الفلق...).
7. صدقه دادن در آغاز سفر، و بهتر است هنگام سوار شدن به وسيله نقليه صدقه بدهد.
8. غسل كردن پيش از بيرون رفتن براي زيارت. ¹


پي نوشت ها:
1. العروة الوثقي ، ج2 ، كتاب الحج ، في آداب السفر ، ص411 و سراج الشيعه في آداب الشريعه ، ص255

منبع: احكام

توصيه ها به زائران عراق

ضمن التماس دعا و با آرزوی قبولی زیارت و اعمال استحبابی در سفر معنوی و پر ارزش به شهرهای مقدس نجف اشرف، کربلای معلی و در صورت امکان کاظمین و سامراء، از عموم زائران گرامی تقاضا میشود به نکات ذیل کاملاً توجه داشته و با رعایت این موارد از فرصتهای حاصل در این سفر ارزشمند، بهرة را کافی ببرند:
1. هنگام ثبت نام قطعی نزد کارگزار عامل، حتماً 2 نسخه «قرارداد بین کارگزار و زائر» را مطالعه و امضاء کرده و یک نسخه را دریافت نمایید.
2. فعلا طول مدت سفر کاروانهای هوایی 7 شب و طول سفر زمینی 6 شب یا 7 شب (حسب وجود شرایط اعزام به سامرا و اقامت در بغداد) می باشد. افزایش یا کاهش مدت برنامه سفر مصوب، بنا به تقاضای افراد امکان پذیر نیست.
3. در کلیه موارد میتوانید سوالات و مشکلات را با مدیر راهنما و روحانی (یا مداح) کاروان خود در میان بگذارید. «مدیر راهنما» در این سفر نقش هماهنگ کننده و هدایت کننده و دفاع از حقوق زائران را دارد و تمام قراردادها قبلاً توسط شرکت شمسا منعقد شده است.
4. به زمان اعلام شده از طرف مدیر راهنما جهت حضور در ترمینالها توجه کرده و به موقع حاضر شوید.
5. از لحظه شروع تا پایان سفر کارت شناسایی زائر را به گردن آویزان نموده و پیوسته مراقب آن باشید.
6. طبق برنامه تنظیم شده از سوی مدیر راهنما داخل اتوبوس در صندلیهای خود مستقر شوید و این ترتیب نشستن را در اتوبوسهای عراقی نیز رعایت کنید.
7. در تمام طول سفر شرکتهای مجری ایرانی و عراقی موظف به تامین آب آشامیدنی پلمپ شده و بهداشتی و غذای مناسب (در حد امکانات و شرایط موجود) هستند. لذا در مسیرهای بین راهی از سالم بودن آب و مواد غذایی اطمینان حاصل نمایید.
نکته : برای احتیاط، مقداری آب و تنقلات فاسد نشدنی(مانند بیسکویت، توت خشک، آلو، پسته، مغز گردو و ...) همراه داشته باشید. همچنین همراه داشتن قرص سرماخوردگی، ضد اسهال و قرص مسکن ساده توصیه می شود.
8. در صورتی که همه روزه داروی خاصی مصرف می کنید برای مدت حدود 10 روز 8 داروی خاص خود را با نسخه های مربوطه و نظر پزشک معالج همراه داشته باشید. در صورت نیاز به صندلی چرخدار، آن را همراه خود ببرید.
9. تزریق واکسنهای پیشگیرانه (مننژیت و آنفلوانزا) حداقل به فاصله زمانی 15 روز قبل 9 از حرکت، از ضروریات سفر به عتبات است . ضمناً کارت مخصوص آن را همراه داشته باشید.
10. در صورت بروز هرگونه بیماری یا مصدومیت، خونسردی خود را حفظ کرده به اتفاق مدیر کاروان و با همراه داشتن کارت شناسایی زائر، به مراکز درمانی پیش بینی شده و درمانگاههای شبانه روزی مراجعه کنید.
11. تمام زائران از 48 ساعت قبل از خروج از خاک ایران تا 72 ساعت پس از ورود به ایران تحت پوشش خدمات شرکت بیمه گر سینا قرار دارند.
12. در سفرهای گروهی، داشتن صبر، حوصله، گذشت و ایثار، خوش رویی، همبستگی، اتحاد و هماهنگی با مسئول گروه از عوامل موفقیت است. لذا از نظرات و تجربیات مدیر راهنمای کاروان خود تبعیت نمایید و رعایت حال افراد کهنسال و کودکان را بنمایید.
13. با توجه به زمان تشرف، لباس متناسب با فصل و لوازم شخصی مورد نیاز خود را همراه داشته باشید. (لیوان، مسواک، شانه، حوله، دو عدد ملحفه نازک و سبک به منظور رعایت بهداشت فردی، ساعت زنگ دار و ...)
14. پول(ریال) ایرانی در شهرهای زیارتی عراق رایج است، لذا نیاز به همراه داشتن ارزهای خارجی نیست. به مقدار ورد نیاز پول ایرانی برای موارد ضروری و شخصی همراه داشته باشید.
15. خرید سوغات مختصر به عنوان «ره آورد سفر» امری پسندیده است اما خریدهای بی رویه و افزوده شدن بار و اثاثیة حجیم، حاصلی جز سختی ، درگیری با رانندگان اتوبوسها و مشقت برای خود و همسفران شما به دنبال نخواهد داشت.
نکته: حداکثر میزان بار مجاز برای هر زائر 30 کیلوگرم است.
16. روی تمام ساکها، کیف و چمدان، موبایل و دوربین حتماً نام و مشخصات خود را بنویسید. (ضمناً توصیه می شود مشخصات را روی کاغذ یا مقوا نوشته داخل چمدان نیز قرار دهید).
17. حتی الامکان از چمدان و کیف قفل دار استفاده کنید و یا قفل مخصوص تهیه کرده روی آن نصب نمایید.
18. همراه داشتن موبایل، دوربین عکاسی یا فیلم برداری بلامانع است. اما بردن آنها به داخل حرمها و اماکن زیارتی ممنوع است. به علاوه عکس برداری یا فیلم برداری از پایانههای مرزی، ستونهای نظامی در جاده ها، اماکن نظامی و نظایر آن مطلقاً ممنوع است.
19. نام دفتر اعزام کننده از شهرستان، نام مدیر کاروان، تلفن همراه وی و مشخصات اتوبوس و هتل خود را دقیقاً به خاطر داشته باشید تا در صورت جدا افتادن از کاروان به راحتی بتوانید کاروان خود را پیدا کرده و به آن ملحق شوید .
20. در ایران و عراق حساسیت زیادی روی مواد مخدر و داروهای روان گردان وجود دارد و در صورت همراه داشتن حتی یک گرم ، موجب بازداشت دارنده مواد و مدیر کاروان شده و برگرداندن کل کاروان به ایران را باعث میشود و کارگزار و سازمان حج و زیارت و شرکت شمسا در این گونه موارد مسئولیتی نخواهند داشت.
نکته: افرادی که عادت به کشیدن سیگار دارند در اتوبوسها و اجتماعات رعایت حال اطرافیان خود را بنمایند . ضمناً استعمال دخانیات در حرمهای مطهر و اماکن زیارتی ممنوع است.
21. همراه داشتن اسناد و مدارک (مانند: شناسنامه، کارت ملی، کارت بسیج، کارت شناسایی شغلی، گواهی نامه رانندگی، دسته چک، دفترچه بانکی، دفترچه بیمه، کارتهای اعتباری و نظایر آن) در سفر عتبات عالیات به هیچ وجه ضرورت ندارد و احتمال مفقود شدن آنها در سفر زیاد است، بدیهی است کارت شناسایی زائر و کارت هتل محل اسکان و گذرنامه کافی است.
22. در صورتی که اقلام فرهنگی که از سوی مدیر راهنما تحویل شما میشود به صورت امانت است. از کتابها و سیدیهای آن بهره برداری نموده و آنها را پس از استفاده، سالم به مدیر راهنما تحویل نمایید .
23. همواره سعی نمایید با هماهنگی روحانی کاروان و مدیر راهنما در طول سفر نمازهای یومیه در وقت فضیلت(اول وقت) اقامه شود.
24. داخل پایانه مرزی و در مراحل کنترل گذرنامه، طبق شماره ردیف مانیفست در صف و نوبت قرار بگیرید.
25. در صورت انصراف یا غیبت زائر در روز اعزام یا ممنوع الخروج شدن یا ممانعت عراقیها از ادامه سفر به دلیل احوال شخصی یا تشابه اسمی، خسارت مالی زائر مربوطه و همراهان بر عهده خود زائران خواهد بود.
26. هزینه جا به جا کردن بار و اثاثیه به صورت دستی یا با گاری (در خاک ایران و مرز عراق) بر عهده زائر میباشد و در فاصله محل توقف اتوبوس تا هتل در کربلا، نجف و کاظمین و بالعکس به عهده شرکتهای مجری حمل و نقل عراقی می باشد.
27. به محض ورود به خاک عراق ساعتهای خود را با وقت محلی تنظیم کنید زیرا برنامه های کاروان مطابق ساعت رسمی کشور عراق انجام میشود.
28. در ایران و عراق تلاش گسترده ای صورت گرفته است که آسایش و آرامش خاطر برای تمام زائران محترم در حد مقدور فراهم باشد. اما در برخی موارد ممکن است به صورت ناخواسته مسایل و مشکلاتی ایجاد شود، مانند خرابی اتوبوس در بین راه و معطلی برای رفع نقص فنی و یا اعزام اتوبوس جایگزین. در این گونه موارد لازم است با صبر، حوصله و بردباری نسبت به آرام کردن همسفران خود، شرایط را از آن چه هست دشوارتر نکنید. برخی از نا ملایمات یا مشقات احتمالی که ممکن است با آن روبرو شوید ذیلاً اشاره می شود:
28-1  احتمال معطلی زیاد در مرحله عبور از مرز، اعم از خاک ایران یا عراق(در مرحله رفت یا برگشت) وجود دارد .
28-2  کمبود امکانات رفاهی در پایانه های مرزی(بخصوص کمبود سرویس بهداشتی در مرزهای عراق) مشهود است . لذا افراد مریض و مسن و بیماران کلیوی قبل از خروج از ایران تجدید وضو نمایند .
28-3  نحوة برخورد کارکنان یا ماموران عراقی با زائران ایرانی و وجود نیروهای خارجی اشغالگر و بازدید بدنی و وسایل ممکن است ناخوشایند باشد ولی باید آن را تحمل نمود .
28-4  در صورت درخواست آنان برای انگشت نگاری و عکس یا طرح سوال، خونسردی خود را حفظ کرده ، مقاومت نفرمایید و همکاری نمایید .
28-5  احتمال معطلی برای گذراندن تشریفات گمرکی و کنترل گذرنامه در مرز وجود دارد، لذا عدم مناقشه و درگیری مورد انتظار است .
28-6  احتمال معطلی برای رسیدن و آمادگی اتوبوس عراقی در مرز و خستگی زائران محترم وجود دارد.
28-7  احتمال نا مناسب و قدیمی بودن اتوبوسهای عراقی از لحاظ کیفیت صندلی، جای بار، کولر یا بخاری، رفتار رانندگان متصوّر است.
28-8  به دلیل آن که در رستورانهای بین راهی برای صرف ناهار(روز اول ورود و روز آخر) امکانات سالن غذاخوری و ارائه خدمات به اندازة کافی و برای کل زائران به طور همزمان وجود ندارد لذا صرف غذا در داخل اتوبوس انجام خواهد شد . در این مرحله خواهشمند است نظافت داخل اتوبوس را رعایت فرمایید.
28-9  ممکن است با توقف مکرر اتوبوس در سیطرهها و ایست های بازرسی در جاده های بین شهری مواجه شوید . لذا پرده اتوبوس را کنار بزنید تا داخل دیده شود و با اتلاف وقت کمتر عبور کنید .
28-10  امکان توقف اتوبوس در نقاط مورد دلخواه کاروان به دلیل تنگناهای امنیتی میّسر نمی باشد.
28-11  مراقبت کامل از اثاثیه در موقع حمل و صرف ناهار و اقامه نماز هنگام ترک اتوبوس تا رسیدن به هتل محل اقامت و موقع ترک هتل تارسیدن به اتوبوس از وظایف نیروهای امنیتی و مدیران و زائران میباشد که امری کاملاً لازم و ضروری است .
28-12  وجود ضعف و نارسایی در برخی هتلهای طرف قرارداد به دلیل تنگناها و شرایط خاص در کشور عراق میباشد و تلاش زیادی برای رفع مشکلات به عمل میآید، لکن اصولاً هتلها، مسافرخانه ها و مهمانپذیرهای اجاره شده تا ٪90 خیر الموجودین می باشد.
28-13  به علت ازدحام جمعیت در ایام و مناسبتهای خاص مانند نیمه شعبان، عرفه، عاشورا و اربعین پیاده روی طولانی به علت عدم امکان ورود اتوبوسها به داخل شهر و نایاب بودن چرخ دستی چوبی یا چرخهای موتوری و محدود بودن ساعت کار رستوران هتل اجتناب ناپذیر است .
28-14  بسته شدن درب اصلی هتل در ساعت 12 شب، باید مورد توجه زائران بزرگوار باشد.
28-15  در روابط اجتماعی با شهروندان عراقی، ماموران، خادمان حرم، رانندگان و عوامل خدماتی هتلها همواره مشترکات دینی را مدنظر قرارداده و از بحث و جدل با آنها و طرح مطالب تحریک آمیز اکیداً خودداری فرمایید.
28-16  همه روزه هنگام خروج از هتل، کارت مشخصات خود و کارت نشانی هتل در هر شهر را به گردن آویخته و به صورت گروهی و در معیت مدیر راهنما و روحانی رفت و آمد نمایید.
28-17  در برنامه زیارتی که هر روز توسط مدیر کاروان اعلام میشود شرکت فعال داشته باشید. در تمام برنامه ها مثل نماز جماعت، زیارت دوره و ... نیم ساعت زودتر از وقت تعیین شده، در مکان مقرر حضور پیدا کنید.
28-18  زیارت دوره در نجف و کربلا در دو مرحله و به صورت گروهی انجام می شود. از تأخیر در عزیمت و تک رَوی وعزیمت انفرادی خودداری فرمایید.
28-19  استخدام مرشد و پرداخت هرگونه وجهی به آنها در مساجد کوفه و سهله ممنوع میباشد و روحانی و مداح کاروان وظیفه دارند خودشان جهت انجام اعمال ، زائران را توجیه و اقدام نمایند.
28-20  رعایت پاکیزگی و پوشیدن لباس مناسب به همه زوار محترم توصیه می شود. خصوصاً از خواهران محترم انتظار دارد در تمام ایام سفر در محضر امامان معصوم(ع) ضمن رعایت کامل شئون اسلامی، از چادر مشکی استفاده کنند.
28-21  در هیچ شرایطی از لیوان و حوله مشترک با دیگران استفاده نکنید و همیشه در تمام مراحل در بین راه و هتل از آب بطریهای پلمپ شده مصرف نمایید. (آب لوله کشی در عراق فقط برای شست و شو مناسب است)
28-22  هنگام عبور از عرض خیابان، مراقب اطراف خود باشید و عجله نکنید تا با وسایل نقلیه برخورد ننمایید.
28-23  در صورت استفاده از غذای کنسرو یا بسته بندی شده به تاریخ انقضای مصرف آن دقیقاً توجه فرمایید.
28-24  ساعت کار سالن غذاخوری در لابی هتلها نصب شده است. رعایت آن، راحتی زائران و ارائه خدمات بهتر توسط عوامل هتل را درپی خواهد داشت.
28-25  از بردن غذا و ظروف به اتاق هتل خودداری فرمایید، چون احتمال فاسد شدن و آلودگی آن بسیار زیاد است .
28-26  در صورت مریضی یا تصادف و... به همراه مدیر یا نیروی امنیتی به درمانگاه هلال احمر بروید و از غیبت خود، دیگران را آگاه کنید. خدمات پزشکی، درمانی و بهداشتی در عراق رایگان است (کرایه تاکسی بر عهده زائر میباشد) نشانی محل درمانگاه و مطبها در تابلو اعلانات هتلها نصب شده است. از مراجعه مستقیم به بیمارستانهای عراقی خودداری کنید.
28-27  هیچ گاه گوشی تلفن همراه خود را در اختیار دیگران به ویژه افراد ناشناس قرار ندهید. گوشی را برای شارژ در رستوران یا سالن هتل رها نکنید و برای تعویض سیم کارت از عوامل و یا زائران ایرانی مورد اطمینان کمک بگیرید.
28-28  هنگام رفتن به حرم و دیگر مکانهای زیارتی، گوشی خود را داخل چمدان قفل دار در اتاق بگذارید و اگر آن را همراه خود آوردید، سیم کارت آن را خارج کرده و گوشی را در قبال شمارة رسید به اتاق امانات مجاور حرم تحویل دهید و در برگشت از همان محل دریافت نمایید.
28-29  وجوه نقد و اشیاء گران بها را (با حضور یکی از همسفران) به صندوق امانات هتل تحویل داده و رسید کتبی دریافت کنید . حفظ این رسید برای صاحب وجه، الزامی است. (یا وجوه را در مقابل رسید به مدیر کاروان بدهید تا در صندوق امانات خود بگذارد).
27-30  اگر از اعضای گروه خود دور شدید یا جدا ماندید، خونسردی خود را حفظ کرده، با استفاده از کارت موجود در گردن آویز و با کمک گرفتن از دیگر زائران ایرانی مستقیماً به هتل بروید. در صورتی که داخل صحن و در حرم هستید، با قرار قبلی کنار باب القبله یا محل مشخص دیگری منتظر سایر همسفران خود باشید و یا به هتل بروید . (در کاظمین باب المراد)
28-31  همیشه سعی کنید دسته جمعی به حرم یا بازار بروید و مراقب یکدیگر باشید.
28-32  سعی کنید شبها تا دیر وقت نشده به هتل برگردید (اعم از هتلهای دور یا نزدیک، خصوصاً خواهران محترم). لازم به ذکر است در نجف و کربلا شبهای جمعه حرم تا صبح باز است.
28-33  از رفتن به شهرهای دیگر و نقاط ممنوعه اکیداً خودداری فرمایید، چون پوشش امنیتی در آن اماکن وجود ندارد. در صورت تامین امنیت در شهر مقدس سامرا یا سایر اماکن زیارتی ، مراتب رسماً اعلام خواهد شد .
28-34  از تنها گذاشتن کودکان خود در هتل و نیز بازی کردن آنها با آسانسور جداً خودداری نمایید تا خطری متوجه آنها نشود.
28-35  به دلیل احتمال آتش سوزی، از روشن کردن شمع و کشیدن سیگار و پهن کردن لباس روی بخاری برقی داخل اتاق خودداری نمایید.
28-36  از محل تصادفات که تجمع افراد را موجب می شود و محل انفجارات احتمالی دور شوید و از عکس گرفتن یا فیلم برداری از این صحنه ها اکیداً خودداری فرمایید.
28-37  از همراهی با افراد متفرقه و ناشناس خودداری کرده و در هیچ شرایطی اجازه ندهید آنان وارد هتل شوند (اعم از عراقی یا ایرانی)
28-38  در صورتی که از شخصیتها یا مقامات مشهور در کاروان شما یا کاروانهای همجوار حضور دارند از معرفی آنها به دیگران خودداری فرمایید.
28-39  از رفتن به نقاطی از شهر که محل عبور زائران نیست به تنهایی و به ویژه شبها خودداری کنید (مخصوصاً خانمها)
28-40  به هیچ وجه خواهران به تنهایی با تاکسی و یا خودرو شخصی به خارج از شهر مسافرت نکنند.
28-41  اگر افرادی از شما میخواهند که CD یا فیلم و یا بستهای را امانت بگیرید تا در ایران یا در عراق به کسی یا جایی تحویل دهید از این کار اکیداً خودداری کرده و هشیار باشید (مگر این که از محتوای داخل آن کاملاً باخبر شوید).
28-42  یک روز یا چند ساعت قبل از حرکت  همه وسایل خود را بسته بندی مناسب نمایید و برچسب حاوی نام و مشخصات و شماره تلفن خود را مجدداً کنترل کنید.
28-43  در طول سفر، گذرنامههای زائران نزد مدیر راهنما است. در آخرین روز سفر (قبل از رسیدن به نقطه صفر مرزی) مدیر راهنما تمام گذرنامهها را به دقت تحویل صاحبان آن می دهد. از این مرحله به بعد حفظ گذرنامه ها بر عهده زائر می باشد.
28-46  پرداخت انعام و هرگونه وجه به کارگران هتل یا رانندگان توسط مدیر کاروان انجام میگیرد .
28-47  هنگام تخلیه اتوبوس و هم چنین ترک هتل، مراقب باشید وسایل شما جانماند.
28-48  حفظ نظم و رعایت نوبت در مرحله بازگشت زوار محترم به ایران نیز از هر جهت مورد انتظار است. امید است خستگی راه و یا شرایط نامساعد هوا و امکانات ضعیف مرزی موجبات آزردگی زائران بزرگوار را فراهم نسازد و با سعه صدر و صبر و تحمل و مدارا، تشریفات مرزی انجام پذیرد.
28-49  در صورت بروز حوادث انفجاری یا انتحاری و فوت یا مصدوم یا مجروح شدن زائران کاروان، حتماً با مدیر و سایر نمایندگان شمسا و زائران دیگر همکاری کرده و از شدت مشکلات بکاهید.